King of Devil's Island

Het laatste shot van de film: een jongen op Bastøy kijkt recht in de lens. Het korrelige zwart-wit archiefbeeld bevriest. De terugkerende, dromerige melodie Untitled #1 (Vaka) van de IJslandse groep Sigur Ros speelt voort, een paar hoge tonen klinken bijna zoals walvisgezang. We zien deze jongen met anderen corveeën uitvoeren, zoals hooien en stenen verslepen, die we in het voorafgaande gefictionaliseerde relaas ook zagen, in dezelfde uniformen.
De jongen uit het stilstaand beeld draagt een zwachtel rond zijn geblesseerde hoofd: fysiek door de lijfstraffen maar ook mentaal door de psychologische groepstucht? Zoals de littekens van alle geleverde gevechten aanwezig op de walvis uit het onzekere verhaal van opstandige nieuweling en zeeman Erling. Ondanks drie harpoenen in zijn lijf duurde het een hele dag vooraleer het dier dood was... De beschadigde blik van het knaapje, een documentair beeld buiten de film, dat de fictie en de kijker adresseert.
Het zou de geest van de schuchtere Ivar kunnen zijn uit de film, een opgedragen aan, hij die zwaar heeft geleden maar ook veel heeft ontketend. Ivar komt in het begin van de film samen met Erling op het eiland aan. Alleen tellen hun namen of verleden dan niet meer, ze worden nummers C5 en C19 (naar hun bed in blokhut C). Als Ivar het sukkeltje is, dan is Erling de rebel, de leider. Daarnaast volgen we nog de streber (Olav) en de pestkop. Types die we in dit soort situaties (bv. Sleepers) al eerder hebben gezien. Gelukkig evolueren hun personages genoeg, van collaboratie over stilzwijgend verzet tot actief geweld.
Erling is de nieuwe gladiator in deze spartaanse setting die meteen de disciplinaire demarcaties test van de besloten arena. Hij is een angry young man. Stellan Skarsgård, die de directeur speelt, noemde deze 23-jarige theaterstudent Benjamin Helstad al Scandinaviës nieuwe Paul Newman. Behalve Skarsgård en Kristoffer Joner (huisvader Bråthen) bestaat de hele cast uit niet-professionele acteurs, die, hoewel het werken met hun sprekende blikken op de duur een trucje wordt, niet moeten onderdoen voor Scandinaviës meest gevraagde acteur van het moment (Melancholia, Finchers The Girl with the Dragon Tattoo).
Skarsgård zelf is een verlicht despoot met een januskop, zn eigen humanisme onderdrukkend voor repressie (de Engelse vertaling van de titel Kongen av Bastøy etaleert dan ook een vreemde, beperkende keuze). De tegenreacties die uitbarsten bezorgen tot twee maal toe een ontlading van opgekropte woede, zonder vals sentiment te worden. Het zijn die geschakeerde gewetensdramas, normen-en waardendilemmas, menselijke interacties en de groepssociologie die de meerwaarde vormen. In se gaat het immers om gevoelens die we allemaal kennen, alleen uitvergroot binnen een welomlijnd historisch speelveld.
Vooral de dynamiek tussen Olav en Ivar is interessant. Beiden worden geconfronteerd met de keuze tussen individuele vrijheid of het belang en welzijn van de anderen in de groep. Op het einde hebben de twee elkaar nodig om zichzelf te redden en is de cirkel rond. De finale op het ijs doet denken aan die met Lillian Gish in D.W. Griffiths Way Down East, opgenomen in ongeveer dezelfde periode als toen de opstand in werkelijkheid plaatsgreep.
Bastoy is maar een klein steentje in het water, wist Erling, maar misschien hebben ze in een rivier toch een steen verlegd. Ironisch genoeg is op Bastøy nu immers een ecologische gevangenis gevestigd die een van de meest progressieve ter wereld is (zie Michel Kapteijns documentaire Prison Island Bastøy uit 2010 hierover).
KING neigt als onafhankelijke bigbudget (co-)productie meer naar een mainstream drama, maar laat door niet te veel te tonen de kijker toch voldoende ruimte. Dankzij de indrukwekkende cinematografie, de amateursrollen en morele schakeringen, een kundig en krachtig vertelde kroniek, ook al wordt het niet helemaal memorabel.
(Ruben Demasure in Filmmagie)